به گزارش شبکه علمی ثریا به نقل از ایبنا: یاکوب ادوارد پولاک به دعوت امیرکبیر برای تدریس در دارالفنون همراه با شش استاد دیگر اتریشی در سال ۱۲۳۰ ه‍.ق، پیش از گشایش دارالفنون به ایران آمدند. او با تربیت دانش‌آموزان دارالفنون و تألیف اولین کتب پزشکی مدرن، نقشی کلیدی در معرفی پزشکی نوین به ایران ایفا کرد. دکتر پولاک در سال ۱۲۳۴ ه‍.ق، پس از دکتر کلوله و قبل از استخدام دکتر تولوزان، طبیب مخصوص ناصرالدین شاه بود و پس از ۱۰ سال اقامت در ایران به وطن خود بازگشت.

گزارش پولاک با عنوان «ایران و ایرانیان» حاوی نکات ریز و درشت بسیاری از زندگی، خلقیات، سیاست و مذهب در زمان ناصری است. سفرنامه وی در زمره معدود گزارش‌های جامع و دقیق در مورد احوال ایران و ایرانی است. پولاک که مدت زیادی در ایران بود از نزدیک آداب و رسوم ایرانیان در مراسم مختلف را مشاهده کرد و به توصیف آن پرداخت. عزاداری ماه محرم یکی از مهمترین مراسم ایرانیان است که پولاک به شرح آن پرداخته است.
 
از سیاه پوش شدن شهر تا حرکت دسته‌های عزاداری

پولاک می‌نویسد: «ایام عاشورا یعنی ده روز اول ماه محرم را (که در آنها مراسم تعزیه و تعزیه- شبیه، به یاد شهادت آل علی (ع) در کربلا برپا می‌­شود) می‌­توان جزو ایام رسمی محسوب کرد. در این روزها که عزای عمومی و سراسری در مملکت است، همه کس جامه سیاه در بردرمی­‌کند؛ دسته‌­ها در شهرها به راه می­افتد و با آهنگ‌­های غم‌­انگیز که ترجیع «آی حسین، آی حسین» آن بگوش می‌­رسد، بر رنج­‌های این سلطان شهیدان اشک می‌­ریزند. به هنگام فرارسیدن ترجیع کودکان درحالی­‌که از جا می‌­جهند دو حلقه چوبی را به صورتی موزون بر یکدیگر می­‌زنند، درحالی‌که بزرگترها چنان محکم با کف دست بر سینه می­‌کوبند که صدای آن تا فاصله‌­ا­ی دور به گوش می­رسد و موضع برخورد دست و سینه کبود می­‌شود.»



او ادامه می‌دهد: «بربرهای کابلستان و کشمیر که مقدار زیادی از آنها در محله بربری‌­های تهران ساکنند و سایر زائران از نقاط دوردست که در این دسته­‌های عزاداری شرکت می‌­کنند حتی زنجیر به سینه می‌­زنند. یکنواختی آهنگ، صدای گنگ ضربات کف دست به سینه و برخورد حلقه­‌های چوبی و جرنگ جرنگ زنجیرها تا مدت­‌ها پس از نیمه شب در خیابان­‌ها به نحوی غم‌­انگیز طنین‌افکن است.»

تشریفات برگزاری تعزیه به سبک قاجار

پولاک سپس به توصیف مراسم تعزیه می‌پردازد: «در بسیاری از میدان­‌های عمومی شهرها تکیه وجود دارد که بر اثر موقوفات مذهبی ایجاد شده نگهداری می­‌شود. در وسط فضائی محصور صف‌هایی است که به‌عنوان صحنه برای برگزار کردن مراسم تعزیه به‌کار می‌رود. در روزهائی که مراسمی برپا می‌شود دیوارهای تکیه را با چیت گلدار و شال می­‌آرایند؛ «چادرپوشی» به­‌عنوان سقف بر آن می­‌کشند. بر چهارپایه­‌های عریض، گلدان­‌ها و ظروف چینی گران­قیمت، لیوان­‌های کریستال اروپائی، شمعدان­‌ها و غیره چشم‌­ها را خیره می‌­کند. اینها را از خانه‌­های همسایه برای اکرام و تعظیم امام به عاریت گرفته‌­اند. از من و سایر اروپایی‌­ها نیز چند بار تقاضا شد که خرده­‌ریزهای خود را برای زینت تکیه واگذار کنیم.»
 
او می‌نویسد: «تکیه‌­های وزیر و شاه با تجمل خاص آراسته می‌شود؛ دولت مبالغ قابل ملاحظه­‌ای خرج می‌­کند، ظروف و بلورهای گران‌قیمت خزانه سلطنتی بر فراز پایه­‌ها به چشم می‌­خورد و بازیگران که در نقش عمال یزید یعنی کسی که بر آل علی (ع) پیروز شد، هستند حتی جواهر سلطنتی را- البته تحت نظارت- بر خود زده‌­اند. روضه­‌خوانان از تمام مناطق کشور به تهران می­آیند، به­‌خصوص روضه‌­خوانان کاشان شهرت دارند و برای هر جلسه مزدهای گزاف می‌­گیرند. اما چون فقط در برخی از صحنه‌­ها از وجود آنان استفاده می‌­شود در نتیجه می‌­توان نمایش‌­ها را در قسمت‌­های مختلف شهر و در مواقع گوناگون برپا کرد؛ روضه‌خوان‌ها چهار نعل از نقطه‌­ای به نقطه دیگر می‌­روند و اغلب در یک روز در پانزده تکیه مختلف ظاهر می­‌شوند.»



حضور ایلچی فرنگی در صحنه تعزیه

طبیب مخصوص ناصرالدین شاه ادامه می‌دهد: «برحسب سنت باید یک ایلچی فرنگی مسیحی در بارگاه یزید حاضر باشد تا شفاعت این قربانیان تیره‌بخت را بکند و چون تمناها و خواهش‌های وی اجابت نمی‌شود خود اسلام می‌آورد و مانند آنان به شهادت می‌رسد. در این صحنه، که طبق قاعده باید در روز هفتم تعزیه باشد بازیگران همه حضور ذهن، لطف کلام و خوشمزگی خود را بکار می‌گیرند. اولین سفیر اروپایی که به دربار ایران آمده گویا با خود یک دوربین لوله‌ای داشته است؛ بدین جهت برای حقیقی نشان دادن نمایش لازم می‌دانند که ایلچی همیشه درحالی‌که چنین دوربینی را زیر بغل دارد بر صحنه ظاهر شود.»

پولاک می‌گوید: «برای لباس این فرنگی معمولا پوشاک اروپایی‌ها را به عاریت می‌گیرند که در نتیجه اغلب منظره و کاریکاتورهای خنده‌آوری درست می‌شود. مثلا من خود شاهد بودم که چگونه ایلچی با دخترش که پسربچه‌ای نقش او را به عهده داشت سوار بر مرکوب وارد شد. پسری که نقش دختر را به عهده داشت با لباس زنان و دامن پف کرده به صحنه آمده بود؛ ایلچی درحالیکه دوربین کذایی را زیر بغل داشت فرود آمد، چند قطعه آواز را به تنهایی و به صورت دو نفره خواند و بعد با دخترش به شهادت رسید. یک‌بار نیز وزیر جنگ از من خواست چند تکه لباس از لباس‌های خودم را برای ایلچی بدهم؛ من فراک و شلوارم را دادم اما کلاه مخصوص را نداشتم چون خودم کلاه ایرانی بسر می‌گذاشتم. این نقیصه را با یک کلاهخود اتریشی که در انبار داشتند مرتفع ساختند و بدین ترتیب بود که ایلچی با فراک و کلاهخود در تعزیه حاضر شد.»